คนที่เคยจัดฟันหรือกำลังจัดฟัน น่าจะรู้กันอยู่แล้วว่า หลังถอดเครื่องมือจัดฟัน เรายังต้องใส่รีเทนเนอร์ต่อ
แต่คำถามคือ… ต้องใส่ไปถึงเมื่อไหร่?
6 เดือน? 1 ปี? 5 ปี?
หรือถ้าฟันเรียงสวยและดูนิ่งแล้ว เราสามารถหยุดใส่ได้เลยหรือเปล่า?
และอีกคำถามที่หลายคนอาจไม่เคยสงสัยคือ ทำไมเราต้องใส่รีเทนเนอร์ตั้งแต่แรก? ในเมื่อใช้เวลาจัดฟันมานานจนฟันเคลื่อนมาอยู่ในตำแหน่งที่ต้องการแล้ว
จริง ๆ แล้ว วันที่ถอดเครื่องมือจัดฟัน ไม่ได้หมายความว่าฟันจะหยุดเคลื่อนและอยู่ในตำแหน่งนั้นตลอดไป
หลังจากฟันถูกเคลื่อนมายังตำแหน่งใหม่ เนื้อเยื่อและกระดูกรอบฟันยังต้องใช้เวลาในการปรับตัว และแม้จะผ่านช่วงแรกหลังจัดฟันไปแล้ว ตำแหน่งของฟันก็ยังสามารถเปลี่ยนแปลงได้ตลอดชีวิต
นี่จึงเป็นเหตุผลที่ รีเทนเนอร์ (Retainer) เป็นส่วนสำคัญของการรักษาหลังจัดฟัน
แล้วคำว่า “ต้องใส่รีเทนเนอร์ตลอดชีวิต” หมายความว่าต้องใส่ทั้งวันไปตลอดจริงไหม? ถ้าหยุดใส่ ฟันจะกลับไปเหมือนก่อนจัดหรือเปล่า? มาทำความเข้าใจกันค่ะ
ก่อนอื่น รีเทนเนอร์ใส่ไปทำไม?
การจัดฟันคือการใช้แรงเพื่อค่อย ๆ เคลื่อนฟันจากตำแหน่งเดิมไปยังตำแหน่งที่วางแผนไว้
เมื่อฟันเคลื่อนที่ กระดูกและเนื้อเยื่อรอบรากฟันก็จะมีการเปลี่ยนแปลงและปรับตัวตามไปด้วย
ดังนั้น แม้ในวันที่ถอดเครื่องมือ ฟันจะเรียงตัวอยู่ในตำแหน่งที่ต้องการแล้ว แต่ไม่ได้หมายความว่าเนื้อเยื่อรอบ ๆ ฟันจะมีความคงตัวสมบูรณ์ทันที
รีเทนเนอร์จึงมีหน้าที่ช่วยรักษาตำแหน่งของฟันหลังจากถอดเครื่องมือจัดฟัน ในขณะที่เนื้อเยื่อรอบฟันกำลังปรับตัวกับตำแหน่งใหม่
พูดง่าย ๆ คือ
เครื่องมือจัดฟัน = ช่วยพาฟันไปยังตำแหน่งที่ต้องการ
รีเทนเนอร์ = ช่วยรักษาฟันให้อยู่ในตำแหน่งหลังจากนั้น
ถ้าฟันเริ่มคงที่แล้ว ทำไมยังต้องใส่รีเทนเนอร์?
นี่เป็นจุดที่หลายคนสงสัยค่ะ
ถ้าเหตุผลของการใส่รีเทนเนอร์คือรอให้เนื้อเยื่อรอบฟันปรับตัว แล้วเมื่อผ่านไปหลายปี ทำไมเรายังต้องใส่อยู่อีก?
เพราะ ฟันของคนเราไม่ได้อยู่ในตำแหน่งเดิมแบบถาวรตลอดชีวิต
แม้ในคนที่ไม่เคยจัดฟัน ตำแหน่งของฟันก็สามารถเปลี่ยนแปลงได้ตามเวลา จากหลายปัจจัย เช่น การเปลี่ยนแปลงของช่องปากและเนื้อเยื่อรองรับฟัน การสบฟัน แรงจากริมฝีปากและลิ้น รวมถึงการเปลี่ยนแปลงตามธรรมชาติเมื่ออายุมากขึ้น
ดังนั้น การใส่รีเทนเนอร์ในระยะยาวจึงไม่ได้มีหน้าที่เพียงป้องกันฟัน “เด้งกลับ” หลังถอดเครื่องมือใหม่ ๆ เท่านั้น แต่ยังช่วย รักษาการเรียงตัวของฟันที่ได้จากการจัดฟันในระยะยาว
แล้วต้องใส่รีเทนเนอร์นานแค่ไหน?
คำตอบที่หลายคนอาจไม่คาดคิดคือ การคงสภาพฟันหลังจัดฟันเป็นเรื่องระยะยาว
แต่คำว่า “ใส่รีเทนเนอร์ตลอดชีวิต” ไม่ได้หมายความว่าทุกคนจะต้องใส่รีเทนเนอร์ 24 ชั่วโมงต่อวันไปตลอดชีวิต
ในช่วงแรกหลังถอดเครื่องมือ ทันตแพทย์จัดฟันอาจแนะนำให้ใส่รีเทนเนอร์เป็นเวลานานในแต่ละวัน เนื่องจากเป็นช่วงที่ต้องควบคุมตำแหน่งของฟันอย่างใกล้ชิด
เมื่อผ่านไประยะหนึ่งและตำแหน่งฟันมีความคงตัวมากขึ้น ตารางการใส่อาจได้รับการปรับลดลง เช่น ใส่เฉพาะในช่วงนอนหลับ ตามคำแนะนำของทันตแพทย์จัดฟัน
ระยะเวลาและความถี่ในการใส่จึงอาจแตกต่างกันในแต่ละคน ไม่ควรหยุดหรือลดการใส่รีเทนเนอร์ด้วยตัวเองเพียงเพราะรู้สึกว่าฟันดูตรงดีแล้ว
ถ้าหยุดใส่รีเทนเนอร์ ฟันจะกลับไปเหมือนก่อนจัดไหม?
ไม่จำเป็นว่าฟันจะกลับไปอยู่ในตำแหน่งเดิม เหมือนก่อนจัดฟันทุกซี่ แต่ฟันสามารถเกิดการเคลื่อนตำแหน่งหลังหยุดใส่รีเทนเนอร์ได้
บางคนอาจเริ่มสังเกตเห็นช่องว่างเล็ก ๆ ฟันบางซี่เริ่มหมุน หรือฟันหน้าเริ่มซ้อนกันอีกครั้ง
ระดับการเปลี่ยนแปลงแตกต่างกันไปในแต่ละคน และไม่สามารถรับประกันได้ว่าหยุดใส่แล้วฟันจะไม่เคลื่อน
นี่จึงเป็นเหตุผลที่การใส่รีเทนเนอร์ในระยะยาวมีความสำคัญ หากต้องการช่วยรักษาผลลัพธ์จากการจัดฟันไว้
ลืมใส่รีเทนเนอร์ แล้วกลับมาใส่รู้สึกแน่น หมายความว่าอะไร?
เคยไหมคะ?
ไม่ได้ใส่รีเทนเนอร์ไปสักพัก พอกลับมาใส่อีกครั้งแล้วรู้สึกว่า “ทำไมแน่นกว่าเดิม?”
อาการนี้อาจเกิดขึ้นเมื่อฟันมีการเปลี่ยนตำแหน่งเล็กน้อยในช่วงที่ไม่ได้ใส่รีเทนเนอร์
หากรีเทนเนอร์ยังใส่ได้และมีเพียงความรู้สึกตึงเล็กน้อย ควรปฏิบัติตามคำแนะนำของทันตแพทย์จัดฟัน
แต่หากรีเทนเนอร์ ใส่ไม่ลง ใส่ไม่สุด เจ็บมาก หรือจำเป็นต้องออกแรงกดเพื่อให้เข้าที่ ไม่ควรฝืนใส่ด้วยตัวเอง ควรกลับมาพบทันตแพทย์เพื่อตรวจว่าฟันมีการเคลื่อนตำแหน่งไปมากน้อยเพียงใด และควรจัดการอย่างไรต่อ
หยุดใส่รีเทนเนอร์มาหลายปี แล้วกลับมาใส่อันเดิมได้ไหม?
ไม่ควรฝืนใส่ค่ะ
หากหยุดใส่รีเทนเนอร์เป็นเวลานาน ฟันอาจมีการเปลี่ยนตำแหน่งจนรีเทนเนอร์เดิมไม่พอดีกับตำแหน่งฟันในปัจจุบันแล้ว
การพยายามกัดหรือกดรีเทนเนอร์ที่ไม่พอดีให้เข้าที่เอง อาจทำให้เกิดแรงที่ไม่เหมาะสมกับฟันหรือทำให้รีเทนเนอร์เสียหายได้
ควรให้ทันตแพทย์ตรวจตำแหน่งฟันก่อน เพื่อประเมินว่าควรทำรีเทนเนอร์ใหม่ หรือจำเป็นต้องมีการรักษาอื่นเพิ่มเติมหรือไม่
รีเทนเนอร์หนึ่งชิ้นต้องใช้ไปตลอดชีวิตไหม?
ไม่ใช่ค่ะ
คำว่า “ใส่รีเทนเนอร์ในระยะยาว” ไม่ได้หมายความว่าเราจะต้องใช้รีเทนเนอร์ ชิ้นเดิม ไปตลอดชีวิต
รีเทนเนอร์สามารถสึก แตก บิดเบี้ยว หลวม หรือไม่พอดีกับฟันได้ตามการใช้งานและชนิดของรีเทนเนอร์
หากพบว่ารีเทนเนอร์แตก เสียรูป หลวมผิดปกติ หรือใส่แล้วไม่เหมือนเดิม ควรนำมาให้ทันตแพทย์ตรวจ ไม่ควรรอจนฟันเคลื่อนแล้วจึงค่อยทำใหม่
สิ่งที่ต้องดูแลระยะยาวจึงไม่ใช่ตัวรีเทนเนอร์ชิ้นเดิม แต่คือ การรักษาตำแหน่งของฟันหลังจัดฟัน
แล้วรีเทนเนอร์แบบติดแน่นกับแบบถอดได้ต่างกันไหม?
รีเทนเนอร์มีหลายรูปแบบ เช่น รีเทนเนอร์แบบถอดได้ (Removable Retainer) และ รีเทนเนอร์แบบติดแน่นด้านหลังฟัน (Fixed Retainer)
แต่ละชนิดมีลักษณะการใช้งาน การดูแล และข้อพิจารณาที่แตกต่างกัน
ทันตแพทย์จัดฟันจะพิจารณาว่ารีเทนเนอร์ประเภทใดเหมาะสมกับลักษณะฟันและแผนการรักษาของแต่ละคน
ไม่ว่าจะเป็นรีเทนเนอร์ชนิดใด สิ่งสำคัญคือ ใช้งานและดูแลตามคำแนะนำของทันตแพทย์ และกลับมาตรวจหากรีเทนเนอร์มีปัญหา
จัดฟันเสร็จแล้ว ยังต้องกลับไปพบทันตแพทย์อีกไหม?
ควรมีการตรวจติดตามตามคำแนะนำค่ะ
หลังถอดเครื่องมือ ทันตแพทย์สามารถตรวจได้ทั้งตำแหน่งของฟัน การสบฟัน และสภาพของรีเทนเนอร์ รวมถึงตรวจสุขภาพช่องปากโดยรวม
หากพบว่าฟันเริ่มมีการเคลื่อน รีเทนเนอร์ไม่พอดี หรืออุปกรณ์มีความเสียหาย การตรวจพบตั้งแต่เนิ่น ๆ ย่อมช่วยให้สามารถประเมินและวางแผนแก้ไขได้เหมาะสมกว่า
ดังนั้น อย่ารอจนรีเทนเนอร์ ใส่ไม่ได้เลย แล้วจึงกลับมาตรวจค่ะ
สรุป — ทำไมต้องใส่รีเทนเนอร์ตลอดชีวิต?
ทุกคนที่จัดฟันน่าจะรู้ว่า หลังถอดเครื่องมือแล้วต้องใส่รีเทนเนอร์ต่อ
แต่เหตุผลของการใส่รีเทนเนอร์ไม่ได้มีเพียงเพราะ “คุณหมอบอกให้ใส่”
ช่วงแรกหลังถอดเครื่องมือ รีเทนเนอร์ช่วยรักษาตำแหน่งของฟันในขณะที่เนื้อเยื่อรอบฟันกำลังปรับตัว หลังจากนั้น การใส่รีเทนเนอร์ในระยะยาวยังช่วยรักษาการเรียงตัวของฟัน เพราะตำแหน่งของฟันสามารถเปลี่ยนแปลงได้ตลอดชีวิต
และคำว่า “ใส่ตลอดชีวิต” ไม่ได้หมายความว่าต้องใส่ตลอด 24 ชั่วโมงไปตลอดชีวิต ความถี่ในการใส่อาจเปลี่ยนแปลงไปตามระยะเวลาและคำแนะนำของทันตแพทย์จัดฟัน
สิ่งสำคัญคือไม่ควรตัดสินใจหยุดใส่เองเพียงเพราะรู้สึกว่าฟันตรงดีแล้ว
เพราะสุดท้าย…
การจัดฟันมีวันที่ถอดเครื่องมือ แต่การรักษาตำแหน่งของฟันไม่ได้จบในวันนั้น
เราทุ่มเวลาไปกับการจัดฟันเพื่อพาฟันไปอยู่ในตำแหน่งที่เหมาะสม ส่วนรีเทนเนอร์คือหนึ่งในสิ่งที่ช่วยรักษาผลลัพธ์นั้นไว้หลังจากวันที่ถอดเครื่องมือแล้วค่ะ
